این مقاله مکان‌های برنامه‌ی بازدید یک سفر دو روزه در حاشیه‌ی استان‌های مرکزی و اصفهان را معرفی می‌کند: سنگ‌نگاره‌های تیمره، ارگ گوگد، مسجد جامع و مناره‌ی گلپایگان، شهر خوانسار و روستای وانشان. تمرکز نوشته بر داده‌های مستند پژوهشی است و جاهایی که منابع با هم اختلاف دارند، مثل سن سنگ‌نگاره‌ها، صریحاً مشخص شده است.
محور این مسیر گلپایگان است. از تیمره و گوگد تا وانشان و خوانسار در فاصله‌ای کوتاه از آن قرار دارند و هر کدام لایه‌ای از تاریخ منطقه را نشان می‌دهند: از نقش‌های صخره‌ای پیش از تاریخ، به بناهای سلجوقی، ارگ‌های خشتی دوره‌ی صفوی و روستاهایی با گویش‌های کهن.
سنگ‌نگاره‌های تیمره
تیمره بخشی از ارتفاعات میان خمین و گلپایگان است و یکی از گسترده‌ترین مجموعه‌های سنگ‌نگاره‌ی ایران به شمار می‌رود. مرتضی فرهادی در نخستین گزارش علمی خود ارزش این مجموعه را در گستردگی پهنه، فراوانی تصاویر، تکرار نمادها و تنوع مضامین می‌داند و نه در بزرگی هر نگاره [۱]. نقوش بر سنگ‌های شیستی حک شده‌اند و موضوعاتی مانند جانوران، انسان، گیاه، ابزار و نمادها را دربر می‌گیرند [۴].
یکی از جالب‌ترین نمونه‌ها بوم سنگی «شانزده انسان» است که در آن شانزده نقش انسانی، سه نقش جانوری و چند ابزار در یک صحنه‌ی روایی دیده می‌شود [۳]. نقش گاو بسیار نادر است و حدود ۰٫۳ درصد نقوش را تشکیل می‌دهد؛ تاکنون ۱۰۵ نمونه از آن شناسایی شده و در برخی نمونه‌ها گاو به گاوآهن بسته شده است. پژوهشگران این نقش را نشانه‌ی اهمیت دام و کشاورزی برای ساکنان منطقه می‌دانند [۴].
پرسش مهم سن این نقوش است و منابع در آن اتفاق نظر ندارند. یان بروور و گاس ون وین، کارشناسان بین‌المللی، ساخت آنها را میان ۴۰ هزار تا ۴ هزار سال پیش برآورد کرده‌اند [۷]. گزارش‌های خبری رایج از ۶۵۰۰ سال سخن می‌گویند [۸]. در مقابل، مطالعه‌ای بر دره‌ی قیدو با روش‌های تاریخ‌گذاری نسبی (سبک‌شناسی، روی‌هم‌نگاری، پاتینه و کتیبه) نشان می‌دهد برخی نقوش به دوره‌ی اسلامی تعلق دارند و بقیه حداکثر به اشکانی یا ساسانی می‌رسند [۵]. نتیجه اینکه تیمره مجموعه‌ای چندلایه است و همه‌ی نقوش آن هم‌عصر نیستند. تاکنون یک سنگ‌نگاره‌ی دارای خط پهلوی نیز شناسایی شده و به گفته‌ی محمد ناصری‌فرد ششمین نمونه از این نوع در تیمره است [۷].
جغرافیا و محوطه‌ها
تیمره نام تاریخی منطقه‌ای است که امروز میان استان‌های اصفهان، مرکزی و لرستان تقسیم شده و گلپایگان، خمین، محلات و الیگودرز را دربر می‌گیرد [۳]. در بخش گلپایگان حدود ۳۱ تا ۳۲ محوطه‌ی دارای سنگ‌نگاره شناسایی شده است [۳][۴]. رودخانه‌ی گلپایگان و دسترسی به آب از عوامل شکل‌گیری فرهنگ‌های باستانی این ناحیه دانسته شده است [۴].
نقوش و موضوعات
در میان نقوش جانوری، بز کوهی با حدود هفتاد و پنج درصد پرتکرارترین نقش است [۳]. بیشتر نقوش به صحنه‌های شکار مربوط‌اند [۱۶]. در صحنه‌ی «شانزده انسان»، پانزده نفر مرد و یک نفر زن هستند و پژوهشگر آن را در میان نقوش تیمره منحصربه‌فرد می‌داند [۳]. نقش گاو در ۹ محوطه از ۳۱ محوطه دیده می‌شود و هم با ضرب‌کوبی و هم با خراش حک شده است [۴].
کتیبه‌های پهلوی
در مجموعه‌ی تیمره گلپایگان پانزده نمونه کتیبه‌ی پهلوی شناسایی شده که بیشتر به اواخر ساسانی و اوایل دوره‌ی اسلامی تعلق دارند. در ترجمه‌ی بسیاری از آنها واژه‌ی «زهاب» (آب) دیده می‌شود که با جای‌گیری نقوش کنار منابع آب هماهنگ است [۱۶].
نکته روش‌شناختی درباره‌ی سن
پژوهشی مستقل نوشته است که تاریخ‌گذاری پیش‌ازتاریخی فرهادی برای تیمره قابل‌اعتماد نیست و تاکنون تلاشی برای تاریخ‌گذاری مستقیم سنگ‌نگاره‌های ایران با روش‌های علمی نوین انجام نشده است [۱۷]. پس هر عددی درباره‌ی سن (۴۰ هزار، ۶۵۰۰ یا کمتر) تخمین است و نه نتیجه‌ی آزمایش مستقیم.
درباره‌ی ثبت جهانی، گزارش مهر در اسفند ۱۴۰۳ نوشته است که تیمره با وجود وعده‌ها هنوز در فهرست یونسکو نیست و مانع اصلی سهمیه‌بندی یونسکو و اولویت‌بندی آثار ملی است [۸]. وضعیت پس از آن را باید از میراث فرهنگی استان استعلام کرد.
ارگ گوگد
ارگ گوگد در حدود پنج کیلومتری شمال گلپایگان است. این بنا در زمان آرامش کاروانسرا بود و هنگام جنگ یا حمله‌ی راهزنان به قلعه تبدیل می‌شد. از بزرگ‌ترین سازه‌های خشت و گلی ایران است، قدمت آن حدود ۴۰۰ سال (قرن شانزدهم میلادی) تخمین زده می‌شود و تنها سند مرتبط با آن به حدود ۱۴۰ سال پیش بازمی‌گردد؛ یعنی تاریخ دقیق ساخت مستند نیست [۹]. امروز به‌عنوان هتل سنتی به کار می‌رود. گزارش جام‌جم از نگرانی درباره‌ی نگهداری بنا نوشته است [۱۰].
گزارش جام‌جم ارگ را در حاشیه‌ی جاده‌ی ابریشم دانسته و از حضور حدود ۳۵ نفر نیروی کار در مجموعه نوشته است [۱۰]. هنگام بازدید می‌توان ارزیابی کرد بخش‌های تبدیل‌شده به هتل چقدر با اصل بنای خشتی هماهنگ‌اند.
گلپایگان: مسجد جامع و مناره
هسته‌ی مسجد جامع گلپایگان گنبدخانه‌ای است که در سال ۵۰۸ هجری (۱۱۱۴–۱۱۱۵ میلادی) ساخته شده؛ آرکنت بنای آن را به سلطان محمد تپر سلجوقی نسبت می‌دهد. بخش‌های دیگر مسجد بعداً و به‌ویژه در دوره‌ی قاجار افزوده شد و بنا شکل مسجد چهارایوانی بزرگ یافت [۶]. پروژه‌ی مشترک ایرانی-آلمانی که گزارش آن در مجله‌ی AMIT منتشر شده، با گمانه‌زنی در بنا شواهدی از مسجدی ستون‌دار و پیش از سلجوقی نیز یافت [۲].
آندره گدار این مسجد را نمونه‌ی «مسجد کیوسکی» می‌داند: گنبدخانه‌ای چهارطاقی با مناره‌ای مستقل و حیاطی دیوارکشیده که به نظر او ادامه‌ی الگوی آتشکده‌های ساسانی در دوران اسلامی است [۶]. مناره دو در دارد، پلکان درونی دارد و در کنار بازار سنتی، روبه‌روی پارک فانوس قرار گرفته است [۱۱].
مناره‌ی گلپایگان حدود ۱۸ متر ارتفاع دارد، آجری و سلجوقی است و کتیبه‌هایی به خط کوفی با آیاتی از قرآن بر آن دیده می‌شود. کتیبه‌ها تاریخ ندارند، و احتمالاً هم‌عصر مسجد جامع است [۱۱].
خوانسار
نماینده‌ی میراث فرهنگی خوانسار سابقه‌ی شهر را به پیش از اسلام می‌رساند و گویش خوانساری را که بیشتر واژه‌هایش به ایران باستان برمی‌گردد، نشانه‌ای از این قدمت می‌داند [۱۲]. قدیمی‌ترین ذکر جغرافیایی نام آن در معجم‌البلدان یاقوت حموی (سده‌ی هفتم هجری) است که «خانسار» را از روستاهای گلپایگان (جرباذقان) می‌شمارد [۱۳]. در دوره‌ی صفوی خوانسار از مراکز علمی بزرگ بود و دانشمندان بسیاری از آن برخاستند [۱۲].
در روستای قودجان، ابتدای جاده‌ی خوانسار–گلپایگان، سنگ قبرهایی با خط کوفی از سده‌ی سوم هجری وجود دارد و منطقه‌ی گلستان‌کوه ۱۵ کیلومتر جنوب شهر است [۱۲]. خوانسار به عسل، گردو و آلو شهرت دارد [۱۸]. یک گزارش خبری هم از تپه‌ای در روستای رحمت‌آباد با قدمت حدود ۸ هزار سال یاد کرده [۱۲]؛ این رقم را باید با گزارش باستان‌شناسی سنجید.
روستای وانشان
وانشان (وانشون) ۱۲ کیلومتری جنوب گلپایگان و ۱۵ کیلومتری شمال خوانسار است؛ جمعیت آن در سرشماری ۱۳۸۵ برابر ۶۲۴ نفر بود [۱۴]. بقعه‌ی امامزاده ابوالفتوح سلیمان بن موسی بن جعفر بر پایه‌ی کتیبه‌ی حرم به قرن دهم هجری تعلق دارد. در روستا بقایای ارگ و قلعه‌ای تاریخی هم هست که در ۱۳۹۱ برای فیلم‌برداری سریال «جلال‌الدین» بخش‌هایی از آن بازسازی و بخش‌هایی نیز به آن اضافه شد [۱۵]. هنگام بازدید باید اصل تاریخی را از افزوده‌های صحنه جدا کرد.
برخی منابع عمومی از آتشکده‌ای به نام تیر و معبدی موسوم به هیکل در کوه تیر وانشان یاد کرده‌اند، اما منبع باستان‌شناختی معتبری برای آن نیافتم. پیش از نقل در متن علمی، باید سند معتبر خواسته شود.
نکاتی برای بازدید
از راهنما بپرسید هر تاریخ بر چه روشی استوار است. به سنگ‌نگاره‌ها دست نزنید و روی آنها گچ یا آب نریزید، زیرا شیست حساس است. بازدید از تیمره حدود یک تا دو ساعت زمان می‌برد [۱۹]؛ کفش راحت و آب همراه داشته باشید.
این مسیر سه لایه را کنار هم می‌گذارد: نقش‌های صخره‌ای تیمره که سن دقیقشان محل بحث است، بناهای سلجوقی گلپایگان که دقیق‌تر تاریخ‌گذاری شده‌اند، و ارگ‌ها و روستاهای دوره‌های بعد. تفاوت دقت منابع در این مکان‌ها خود نکته‌ای مهم برای هر نوشته یا روایتی درباره‌ی سفر است.
منابع
[۱] فرهادی، م.، «موزه‌هایی در باد: معرفی مجموعه‌ی عظیم سنگ‌نگاره‌های نویافته‌ی تیمره»، فصلنامه‌ی علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی. qjss.atu.ac.ir/article_5161
[۲] Fuchs, C. et al., “The Great Mosque of Golpaygan: Report on the First Campaign”, Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan 47 (2015), pp. 197–251.
[۳] «بررسی صحنه روایی بوم سنگی شانزده انسان در سنگ‌نگاره‌های تیمره گلپایگان»، jjhjor.alzahra.ac.ir/article_7492
[۴] «مطالعه‌ی نقش گاو در سنگ‌نگاره‌های تیمره گلپایگان»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. nbsh.basu.ac.ir/article_5197
[۵] “The Petroglyphs of the Qeydu Valley in Teymare, Central Iran: Style, Relative Dating, and Landscape”, University of Victoria. dspace.library.uvic.ca
[۶] Archnet, “Masjid-i Jami’ (Gulpayagan)”. archnet.org/sites/3872
[۷] Tehran Times, “Ancient petroglyphs discovered in western Iran”. tehrantimes.com/news/458201
[۸] خبرگزاری مهر، «تیمره؛ میراث ۶۵۰۰ ساله در انتظار ثبت جهانی»، ۲۲ اسفند ۱۴۰۳. mehrnews.com/news/6401010
[۹] Wikipedia, “Gouged Stronghold”. en.wikipedia.org/wiki/Gouged_Stronghold
[۱۰] جام‌جم آنلاین، «ارگ گوگد در حال تخریب شدن است». jamejamonline.ir/fa/news/313439
[۱۱] Wikipedia, “Golpayegan minaret”. en.wikipedia.org/wiki/Golpayegan_minaret
[۱۲] جام‌جم آنلاین، «شهر خوانسار، با قدمتی قبل از اسلام». jamejamonline.ir/fa/news/241531
[۱۳] ویکی‌شیعه، «خوانسار». fa.wikishia.net
[۱۴] Wikipedia (archived), “Vaneshan”؛ سرشماری ۱۳۸۵.
[۱۶] «کتیبه‌های پهلوی سنگ‌نگاره‌های تیمره گلپایگان»، nbsh.basu.ac.ir/article_5466
[۱۷] مقاله‌ای درباره‌ی سنگ‌نگاره‌های ایران (بخش مربوط به Barzgale)، p.gyb.elementfx.com/2076-0752/2/3/124؛ عنوان و مشخصات کامل را از خود مقاله تأیید کنید.
[۱۸] سفرمارکت، «جاهای دیدنی خوانسار». safarmarket.com
[۱۹] کجارو، «سنگ‌نگاره‌های تیمره». kojaro.com/attraction/23870
[۱۵] کجارو، «روستای وانشان». kojaro.com/iran/124139-vaneshan-village
توضیح: بخشی از منابع وب‌سایت‌های عمومی یا خبری هستند و برای استناد رسمی بهتر است با منابع علمی ردیف‌های ۱ تا ۶ مقایسه شوند.