تصویر ۱ — بازنمایی نمادین طلوع مشروطه: گذر از سایۀ استبداد به روشنایی قانون
نهضت مشروطه یکی از سرنوشتسازترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است که با محدود ساختن اختیارات پادشاه قاجار و بنیانگذاری مجلس شورای ملی، گذار کشور از حکومت مطلقه به حکومت مشروطه و قانونمدار را رقم زد. در تقویم رسمی ایران، روز چهاردهم مرداد به یادبود امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدینشاه قاجار در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، با عنوان «روز مشروطه» گرامی داشت
زمینههای تاریخی نهضت مشروطه
در آستانۀ سدۀ بیستم میلادی، نارضایتی گسترده از استبداد دیرپای قاجار، ضعف اقتصادی دولت، فساد گستردۀ دیوانسالاری، نفوذ فزایندۀ روسیه و بریتانیا در امور داخلی، و واگذاری امتیازهای اقتصادی به بیگانگان، زمینۀ نارضایتی عمومی را فراهم آورده بود. در چنین فضایی، بازرگانان، روحانیان و روشنفکران خواستار اصلاحات بنیادین و ایجاد نهادی برای رسیدگی به دادخواهی مردم شدند.
در ۲۱ آذر ۱۲۸۴ خورشیدی، به دنبال تنبیه بدنی چند بازرگان قند از سوی علاءالدوله، حاکم تهران، گروهی از تجار و روحانیان به نشانۀ اعتراض به حرم حضرت عبدالعظیم(ع) در ری پناه بردند؛ رویدادی که در تاریخ ایران به «مهاجرت صغری» شهرت یافته است. معترضان خواستار عزل علاءالدوله و تأسیس «عدالتخانه» — نهادی برای اجرای عدالت و رسیدگی به شکایات مردم — بودند. مظفرالدینشاه با صدور دستخطی موافقت خود را با تأسیس عدالتخانه اعلام کرد، اما این وعده در عمل اجرا نشد.
مهاجرت کبری و تحصن در سفارت بریتانیا
با به تعویق افتادن وعدۀ شاه، اعتراضها دوباره اوج گرفت. در تیرماه ۱۲۸۵ گروهی از علمای طراز اول تهران به قم مهاجرت کردند که به «مهاجرت کبری» معروف است، و همزمان هزاران تن دیگر در باغ سفارت بریتانیا در تهران متحصن شدند. این تحصن ۲۳ شبانهروزی، از ۲۸ تیر تا ۱۹ مرداد ۱۲۸۵ به طول انجامید. در جریان این تحصن، خواستۀ اصلی معترضان از صرفِ تأسیس «عدالتخانه» به تأسیس «مجلس شورای ملی» با نمایندگانی از همۀ طبقات مردم تغییر یافت. سرانجام شاه در ۷ تیر ۱۲۸۵ عینالدوله را از صدارت عزل و میرزا نصراللهخان مشیرالدوله را به جای او منصوب کرد.
صدور فرمان مشروطیت — روز مشروطه
مظفرالدینشاه قاجار سرانجام در روز ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را امضا کرد؛ فرمانی که خطاب به صدراعظم وقت، میرزا نصراللهخان مشیرالدوله، صادر شد و متن آن به خط احمد قوام (قوامالسلطنه) نگاشته شده بود. با صدور این فرمان، تحصنکنندگان در سفارت بریتانیا پراکنده شدند و مردم تهران در جشنی خودجوش از این رویداد استقبال کردند. از آن پس، این روز در تاریخ و تقویم ملی ایران با عنوان «روز مشروطه» ثبت شده است.
تشکیل مجلس شورای ملی
در پی صدور فرمان، نظامنامۀ انتخابات مجلس در ۲۶ مرداد ۱۲۸۵ تدوین و تصویب شد. انتخابات تهران در شهریور همان سال برگزار شد و سرانجام نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در تاریخ ۱۴ مهر ۱۲۸۵ (برابر با هفتم اکتبر ۱۹۰۶ میلادی)، با سخنرانی مظفرالدینشاه، بهطور رسمی گشایش یافت. ترکیب نمایندگان این دوره را عمدتاً بازرگانان، روحانیان و رؤسای اصناف بازار تهران تشکیل میدادند.
تدوین و امضای قانون اساسی
مجلس نخست بیدرنگ کار نگارش قانون اساسی را آغاز کرد. با وخامت حال مظفرالدینشاه و بیم نمایندگان از مخالفت ولیعهد، محمدعلی میرزا، با اصول مشروطه، تدوین سند در کوتاهترین زمان ممکن به سرانجام رسید. سرانجام قانون اساسی مشروطه، مشتمل بر پنجاه و یک اصل، در تاریخ ۸ دی ۱۲۸۵ به امضای مظفرالدینشاه رسید؛ تنها پنج روز پیش از درگذشت او در ۱۲ دی همان سال. پس از مرگ مظفرالدینشاه، فرزندش محمدعلی میرزا بر تخت سلطنت نشست.
متمم قانون اساسی
محمدعلیشاه که با آرمانهای مشروطه همسو نبود، در آغاز از تأیید «متمم قانون اساسی» — سندی که حقوق ملت، اصل تفکیک قوا و محدودیتهای سلطنت را تفصیل میداد — خودداری کرد. اعتراضهای گستردۀ مردمی در تهران، تبریز، اصفهان، شیراز، مشهد و دیگر شهرها، شاه را به عقبنشینی واداشت و سرانجام متمم قانون اساسی در مرداد ۱۲۸۶ به مهر سلطنتی او رسید.
استبداد صغیر: به توپ بستن مجلس
تنش میان مجلس شورای ملی و دربار محمدعلیشاه رو به افزایش بود تا آنکه در ۲ تیر ۱۲۸۷، شاه به کلنل لیاخوف، فرماندۀ بریگاد قزاق، دستور داد ساختمان مجلس را به توپ ببندد. در پی این اقدام، نظام مشروطه در سراسر کشور — بهجز تبریز که مقاومت کرد — برچیده شد و شمار زیادی از آزادیخواهان، روزنامهنگاران و رجال سیاسی دستگیر، زندانی، تبعید یا اعدام شدند. این دوره در تاریخ ایران به «استبداد صغیر» شهرت دارد.
فتح تهران و احیای مشروطه
مقاومت مشروطهخواهان تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان، و سپس پیوستن مجاهدان گیلان به رهبری میرزا کوچکخان و سپهدار تنکابنی، همراه با ایلات بختیاری، به شکلگیری جبههای مشترک برای بازپسگیری مشروطه انجامید. سرانجام در ۲۵ تیر ۱۲۸۸، نیروهای مشروطهخواه تهران را فتح کردند. محمدعلیشاه از سلطنت خلع شد و به سفارت روسیه پناه برد، و پسرش احمد میرزا بهعنوان آخرین پادشاه سلسلۀ قاجار بر تخت نشست. با گشایش دورۀ دوم مجلس شورای ملی، نظام مشروطه در ایران بار دیگر برقرار شد.
جدول زمانی رویدادهای کلیدی
تصویر ۲ — بازۀ زمانی رویدادهای اصلی نهضت مشروطه (۱۲۸۴ تا ۱۲۸۸ خورشیدی)
|
تاریخ |
رویداد |
| ۲۱ آذر ۱۲۸۴ | صدور دستخط تأسیس «عدالتخانه» و مهاجرت صغری به حرم حضرت عبدالعظیم(ع) |
| ۲۸ تیر تا ۱۹ مرداد ۱۲۸۵ | مهاجرت کبری به قم و تحصن ۲۳ روزۀ مردم در سفارت بریتانیا در تهران |
| ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ | امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدینشاه قاجار — روز مشروطه |
| ۱۴ مهر ۱۲۸۵ | افتتاح نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در تهران |
| ۸ دی ۱۲۸۵ | امضای قانون اساسی مشروطه، مشتمل بر ۵۱ اصل، پنج روز پیش از درگذشت مظفرالدینشاه |
| مرداد ۱۲۸۶ | امضای «متمم قانون اساسی» توسط محمدعلیشاه پس از اعتراضهای گسترده مردمی |
| ۲ تیر ۱۲۸۷ | به توپ بستن ساختمان مجلس به دستور محمدعلیشاه؛ آغاز دورۀ استبداد صغیر |
| ۲۵ تیر ۱۲۸۸ |
فتح تهران به دست نیروهای مشروطهخواه و احیای نظام مشروطه |
جایگاه و اهمیت روز مشروطه
روز مشروطه صرفاً یادآور یک رخداد اداری یا حقوقی نیست، بلکه نماد گذار مفهومی از «رعیت» به «شهروند» و از فرمانروایی فردی به حاکمیت قانون در تاریخ ایران است. صدور فرمان مشروطیت، برای نخستینبار، اصل مشورت و مشارکت نمایندگان مردم در تصمیمگیریهای کشوری را نهادینه کرد. هرچند مسیر تثبیت مشروطه با فراز و فرودهای بسیار — از جمله استبداد صغیر — همراه بود، اما اصل وجود قانون اساسی و مجلس شورای ملی، حتی در دشوارترین دورهها، پابرجا ماند و تجربهای مرجع برای تحولات سیاسی بعدی ایران به شمار میرود.
نهضت مشروطه ایران، در فاصلۀ سالهای ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۸ خورشیدی، مجموعهای از رویدادهای بههمپیوسته را در بر میگیرد: از جنبش عدالتخانه و مهاجرتهای صغری و کبری، تا صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵، تشکیل مجلس شورای ملی، تدوین قانون اساسی و متمم آن، دورۀ استبداد صغیر، و سرانجام فتح تهران و احیای نظام مشروطه در ۱۲۸۸. بازخوانی دقیق این تاریخها، درک عمیقتری از بنیانهای تاریخی نظام قانونمدار در ایران به دست میدهد.