ایران باستان سرزمین جشنهای فراوانی بوده است؛ جشنهایی که ریشه در نگاه ژرف نیاکان ما به طبیعت، زمان و پیوند انسان با آفرینش داشتند. در میان این جشنها، «اَمردادگان» جایگاهی ویژه دارد؛ جشنی که همزمان یادآور فلسفه جاودانگی و هم دعوتی برای گامنهادن در دل طبیعت است.
امردادگان چیست؟ خاستگاه واژه
در گاهشمار باستانی ایرانیان، هر یک از سی روز ماه نامی ویژه داشت که برگرفته از نام اهورامزدا، امشاسپندان و ایزدان بود. هر گاه نام روز با نام ماه یکسان میشد، آن روز را جشن میگرفتند و نام جشن را با افزودن پسوند «گان» به نام روز میساختند. «اَمرداد» نام هفتمین روز هر ماه و نیز نام پنجمین ماه سال است؛ از این رو هفتمین روز ماه امرداد را «اَمردادگان» مینامیدند. واژه اَمرداد برگرفته از واژه اوستایی «اَمرتات» (Ameretat) است که از سه بخش تشکیل شده: «اَ» به معنای نفی، «مر» به معنای مرگ و نیستی، و «تات» به معنای کمال و رسایی. بنابراین اَمرداد به معنای «بیمرگی و جاودانگی» است؛ درست نقطه مقابل واژه نزدیک به آن یعنی «مرداد» که به اشتباه امروزه در نام ماه رایج شده و به معنای مرگ و نیستی است. در آیین زرتشت، اَمرداد یکی از هفت امشاسپند و از صفات نیک اهورامزداست؛ فرشتهای نگهبان گیاهان، رستنیها و آبادانی زمین که وظیفه دارد بیماری، گرسنگی و آسیب را از جهان دور کند. از اینرو اَمرداد همواره در کنار امشاسپند «خرداد» (نماد کمال و نگهبان آب) یاد میشود؛ دو نیروی بههمپیوسته آب و گیاه که حیات را جاودانه میسازند.
تاریخ برگزاری جشن
در گاهشمار باستانی یزدگردی که سالی دوازدهماهه و هر ماه سیروزه داشت، جشن اَمردادگان در هفتم اَمردادماه برگزار میشد. با تغییر شمار روزهای ماهها در تقویم خورشیدی امروزی (شش ماه نخست سیویکروزه)، فاصله چهار روزهای میان دو گاهشماری پدید آمده و بر همین اساس، امروزه جشن اَمردادگان در سوم مردادماه در تقویم رسمی ایران برابری میکند.
فلسفه جشن: شکرگزاری در دل فراوانی
اَمردادماه میانه تابستان است؛ فصلی که با وجود گذشت چند ماه از بهار، همچنان طبیعت جلوههای زیبای خود را نمایان میسازد: میوههای رنگارنگ و آبدار، سبزی باغها و دشتها، پرآبی رودخانهها بهسبب آبشدن برف کوهستان، شکوفایی گلها و آسمانی صاف و پرستاره. نیاکان ما این نعمتها را نشانه لطف امرداد – نگهبان گیاهان و رستنیها – میدانستند. در عین حال، ترس از خشکسالی و قحطی نیز در میان مردمان باستان ریشهدار بود؛ از اینرو آنان با برگزاری این جشن و نیایش در برابر اهورامزدا، هم سپاسگزاری از فراوانی نعمت را بهجا میآوردند و هم برای دوام این برکت در آینده دعا میکردند. به این ترتیب، جشن اَمردادگان بیش از هر چیز جشنی برای پاسداشت زندگی، رویش دوباره طبیعت و امید به تداوم آن است.
فراوانی آب رودها و چشمهها در ماه اَمرداد، یکی از دلایل قدردانی مردمان باستان از این فصل بوده است.
چرا در این روز به دامن طبیعت سفر میکنیم؟
قلب آیین اَمردادگان، بیرونرفتن از شهر و پناهبردن به آغوش طبیعت است. این رسم را میتوان از چند جنبه تحلیل کرد:
- پیوند مستقیم با ایزد نگهبان گیاهان: از آنجا که اَمرداد نگهبان نباتات و رستنیهاست، طبیعی بود که مردم برای گرامیداشت او، بهجای ماندن در خانه، مستقیماً به سراغ همان چیزی بروند که او پاسدار آن است؛ یعنی باغها، مزارع، چشمهها و دشتهای سرسبز.
- آیین نیایش در فضای باز: بر پایه متنهای کهن، نیاکان ما نخست به باغها و مزارع خرم میرفتند، سپس در همانجا به نیایش درگاه اهورامزدا میپرداختند و آنگاه جشن را با شادی و پایکوبی در هوای صاف تابستانی به پایان میرساندند.
- شکرگزاری عملی از فراوانی تابستانی: تماشای مستقیم میوههای رسیده، آب روان و گلهای شکفته، شکرگزاری را از حالت گفتار صرف خارج کرده و آن را به تجربهای زنده و ملموس تبدیل میکرد.
- نگهداری و مراقبت از گیاهان: در برخی روایات آمده که مردم در این روز بهجای صرفاً گردش، به پاکسازی، آبیاری و نگهداری از گیاهان باغها و کشتزارهای خود نیز میپرداختند؛ یعنی جشن، همزمان کاری کاملاً عملی و زیستمحیطی نیز بود.
- یادآوری جاودانگی از طریق چرخه طبیعت: رویش، شکوفایی و باروری گیاهان در نگاه ایرانیان باستان، تصویری زنده از مفهوم بیمرگی و تداوم حیات بود؛ به همین سبب حضور در دل این چرخه، بهترین راه برای درک عملی فلسفه جاودانگی اَمرداد به شمار میرفت.
باغهای ایرانی با ردیف درختان سرو و آب روان، صحنه اصلی برگزاری جشن امردادگان در دوران باستان بودهاند.
آداب و رسوم جشن
- سفر خانوادگی به باغها، دشتها، چشمهها و کنار رودخانهها
- نیایش و ستایش اهورامزدا در فضای باز، پیش از آغاز جشن
- برگزاری سرود، پایکوبی و شادی در دل طبیعت
- آمادهکردن و صرف خوراکهای سنتی و میوههای تازه فصل
- در برخی مناطق، آبپاشی نمادین و گردهمآیی کنار آب
- در روزگار معاصر، زرتشتیان ایران این جشن را در آتشکدهها و نیز در دل باغها با سخنرانی و نیایش گرامی میدارند.
پیوند جشن امردادگان با محیط زیست امروز
فراتر از جنبه آیینی، جشن امردادگان پیامی روشن برای دنیای امروز نیز دارد: یادآوری مسئولیت انسان در برابر طبیعت. نیایش برای پاکیزگی زمین و نگهداری از گیاهان که در دل این جشن نهفته است، امروز میتواند بهعنوان یک آیین کهن برای ترویج حفاظت از محیط زیست بازخوانی شود. از این منظر، سفر به دامن طبیعت در روز امردادگان تنها یک گردش تفریحی نیست، بلکه بازسازی پیوندی دیرینه میان انسان ایرانی و سرزمینی است که در آن زیسته است.
سرو، نماد پایداری و جاودانگی در هنر و باور ایرانی
جشن امردادگان، بازتاب نگرش ژرف ایرانیان باستان به مفهوم جاودانگی است؛ نگرشی که آن را نه در انتزاع، بلکه در دل زندهترین جلوههای طبیعت -آب روان، گیاه سبز و میوه رسیده- جستوجو میکرد. سفر به دامن طبیعت در این روز، هم شکرگزاری از نعمتهای تابستان بود، هم نیایشی در برابر اهورامزدا، و هم یادآوری این حقیقت که پاسداری از طبیعت، پاسداری از جاودانگی زندگی است. شناخت و بازخوانی چنین آیینهایی، پلی است میان هویت فرهنگی دیرینه ما و آگاهی زیستمحیطی که امروز بیش از هر زمان دیگری بدان نیاز داریم.