هر ساله در نیمهی تابستان، آسمان شب میزبان یکی از دیدنیترین و شناختهشدهترین رویدادهای نجومی سال میشود: بارش شهابی برساوش (Perseids). این بارش به دلیل تعداد بالای شهابهای قابلمشاهده، روشنایی شهابها و امکان رصد آن بدون نیاز به تجهیزات تخصصی، به یکی از محبوبترین رویدادهای رصدی برای عموم علاقهمندان به نجوم تبدیل شده است.
بارش شهابی چیست؟
بارش شهابی زمانی رخ میدهد که زمین در مسیر گردش خود به دور خورشید، از میان ذرات باقیمانده از یک دنبالهدار عبور میکند. این ذرات که عمدتاً از جنس گرد و غبار و یخ هستند، هنگام ورود به جو زمین با سرعت بسیار بالا با مولکولهای هوا برخورد کرده و بر اثر اصطکاک، میسوزند. نور حاصل از این سوختن است که بهصورت یک خط نورانی و گذرا در آسمان دیده میشود و آن را «شهاب» یا در اصطلاح عامیانه «ستارهی دنبالهدار» مینامند؛ هرچند این پدیده هیچ ارتباطی به ستارگان واقعی ندارد.
شکل ۱ — نمای شماتیک از مدار زمین، مدار دنبالهدار ۱۰۹P/سویفت-تاتل و مسیر ذرات باقیمانده (دنبالهی گردوغباری) که منشأ بارش شهابی برساوش است.
چرا این بارش را «برساوش» مینامند؟
اگر مسیر حرکت شهابهای این بارش را در آسمان به عقب امتداد دهیم، به نقطهای مشترک میرسیم که در صورت فلکی پرساووس (Perseus) قرار دارد. به همین دلیل این بارش در فارسی «برساوش» و در انگلیسی «پرسئیدز» نامگذاری شده است. لازم به ذکر است که شهابها در واقعیت از این صورت فلکی خارج نمیشوند و پرساووس تنها بهعنوان یک نقطۀ مرجع دیداری از دید ناظر زمینی عمل میکند؛ این پدیده صرفاً یک اثر منظری (پرسپکتیو) است، دقیقاً مشابه آنچه هنگام نگاه به ریل قطار از فاصلهی دور مشاهده میشود که خطوط موازی در یک نقطه به هم میرسند.
شکل ۲ — نمایش شماتیک رادیانت (کانون ظاهری بارش) در صورت فلکی پرساووس و مسیر واگرای شهابهای برساوشی از این نقطه.
منشأ بارش: دنبالهدار سویفت-تاتل
منشأ ذرات بارش برساوش، دنبالهدار ۱۰۹P/سویفت-تاتل (Swift–Tuttle) است؛ دنبالهداری بزرگ که هر ۱۳۳ سال یکبار به نزدیکی خورشید میرسد و آخرینبار در سال ۱۹۹۲م از این نزدیکی عبور کرده است. با هر عبور، بخشی از یخ و گرد و غبار سطح این دنبالهدار کنده شده و در مسیر مداری آن باقیمیماند. زمین هر ساله در بازهی اواسط تیر تا اواخر مرداد از میان این مسیر پر از ذرات عبور میکند و همین موضوع باعث تکرار سالانهی بارش برساوش میشود.
زمان و شرایط رصد در تابستان ۱۴۰۵
طبق پیشبینی مراجع نجومی معتبر بینالمللی، مشخصات بارش برساوش در سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶ میلادی) به شرح زیر است:
- دورهی فعالیت: از حدود ۲۶ تیر تا ۲ شهریور ۱۴۰۵ (۱۷ جولای تا ۲۴ آگوست ۲۰۲۶)
- اوج بارش: شب ۲۱ به ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ (شب ۱۲ به ۱۳ آگوست ۲۰۲۶)
- نرخ سرسویی (ZHR) در اوج: حدود ۱۰۰ شهاب در ساعت (در شرایط آسمان کاملاً تاریک)
- سرعت ورود ذرات به جو: حدود ۵۹ کیلومتر بر ثانیه
- فاز ماه در شب اوج: ماه نو _ یعنی بدون نور مزاحم ماه و در نتیجه آسمانی تاریکتر و مناسبتر برای رصد
همزمانی اوج بارش با ماه نو، تابستان ۱۴۰۵ را به یکی از بهترین فرصتهای چند سال اخیر برای رصد برساوش تبدیل کرده است؛ چرا که نبود نور ماه، امکان دیدن شهابهای کمنورتر را نیز فراهم میکند.
نرخ سرسویی (ZHR) چیست؟
ZHR مخفف عبارت Zenithal Hourly Rate است و نشان میدهد در شرایط ایدهآل _ یعنی آسمانی کاملاً تاریک و قرارگرفتن کانون بارش (رادیانت) دقیقاً در بالای سر ناظر _ یک رصدگر باتجربه در مدت یک ساعت چند شهاب میتواند مشاهده کند. این عدد یک مقدار نظری و محاسباتی است و در عمل، بهدلیل عواملی مانند نور ماه، آلودگی نوری شهرها، پوشش ابر و پایینبودن ارتفاع رادیانت از افق، تعداد شهابهای واقعاً قابلمشاهده معمولاً کمتر از عدد ZHR گزارششده است.
شکل ۳ — تأثیر تجمعی عوامل کاهنده (نور ماه، آلودگی نوری، پوشش ابر و ارتفاع پایین رادیانت) بر نرخ واقعی شهابهای قابلمشاهده نسبت به ZHR نظری (مقادیر جهت نمایش مفهوم، نمادیناند).
نحوۀ بهینۀ رصد
یکی از ویژگیهای جذاب بارشهای شهابی، از جمله برساوش، این است که رصد آنها نیازی به تلسکوپ یا دوربین دوچشمی ندارد؛ در واقع استفاده از این تجهیزات میدان دید را محدود کرده و باعث از دست رفتن بسیاری از شهابها میشود. مهمترین نیازمندیهای یک رصد موفق عبارتاند از:
- آسمانی تاریک و دور از آلودگی نوری شهرها
- چشم غیرمسلح و میدان دید گسترده (هرچه میدان دید بازتر باشد، احتمال دیدن شهاب بیشتر است)
- رصد در بازهی زمانی حدود نیمهشب تا سپیدهدم، زمانی که رادیانت در ارتفاع بیشتری از افق قرار میگیرد
- صبر و تطبیق چشم با تاریکی (حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه دوری از نور مستقیم)
شکل ۴ — روند تغییر ارتفاع رادیانت برساوش در طول شب (نمودار نمادین). با نزدیکشدن به سپیدهدم، رادیانت ارتفاع بیشتری میگیرد و بازهی نیمهشب تا سپیدهدم بهترین زمان رصد محسوب میشود.
برنامهی رصد گروهی مدارگشت زمین
با توجه به شرایط استثنایی رصدی امسال، مدارگشت زمین یک برنامهی رصد گروهی تخصصی برای مشاهدهی بارش شهابی برساوش در منطقهی گرمسار (با آسمانی تاریک و دور از آلودگی نوری) برگزار میکند؛ با همراهی استاد رضا ماهمنظر.
خدمات برنامه
- اقامت در اقامتگاه بومگردی مجهز
- رصد بارش شهابی برساوشی در آسمان تاریک
- آموزش نجوم رصدی، صورتهای فلکی و جهتیابی شبانه
- رصد کهکشانها و سیارات با تلسکوپ حرفهای
- آموزش عکاسی نجومی
- نمایش و نقد فیلم علمی نجومی
- شبنشینی دور آتش و برنامههای گروهی
- بازدید از جادهی سنگفرش
- صبحانه، میانوعده، بیمه، مجوز رسمی و همراهی راهنمای دارای کارت طبیعتگردی
اطلاعات بیشتر و ثبتنام
-
۰۲۱۶۶۴۰۹۰۲۵
-
۰۹۱۹۴۲۲۵۴۶۵
-
۰۹۹۳۳۶۲۰۱۵۷
بارش شهابی برساوش هر سال در نیمهی تابستان، فرصتی بینظیر برای تجربۀ زیبایی آسمان شب فراهم میکند. تابستان ۱۴۰۵ بهدلیل همزمانی اوج بارش با ماه نو، یکی از بهترین سالها برای رصد این پدیده محسوب میشود. رصد این بارش نیازی به تجهیزات تخصصی ندارد و تنها با یافتن آسمانی تاریک و دور از آلودگی نوری شهرها، هر علاقهمندی میتواند این تجربۀ خیرهکننده را از نزدیک ببیند.
⇓⇓⇓⇓⇓
منابع
American Meteor Society — Meteor Shower Calendar 2026–2027
EarthSky.org — Everything You Need to Know: Perseid Meteor Shower
Royal Museums Greenwich — Perseid Meteor Shower Guide
Natural History Museum, London — Perseid Meteor Shower 2026
مدارگشت زمین — محتوای آموزشی کمپین برساوش، تابستان ۱۴۰۵